Μέ τόν τίτλο Κωσταντίνος Καβάφης: ὁ ἄνθρωπος καί ὁ ποιητής κυκλοφόρησε ἀπό τὶς ἐκδόσεις Μεταίχμιο τόν Σεπτέμβριο τοῦ 2025, σέ μετάφραση τοῦ Μιχάλη Μακρόπουλου, ἡ βιογραφία τοῦ ποιητῆ πού συνέγραψαν στά ἀγγλικά οἱ πανεπιστημιακοί καθηγητές Gregory Jusdanis καί Peter Jeffreys. Ἡ βιογραφία αὐτή εἶχε ἐκδοθεῖ μόλις λίγες ἑβδομάδες πρίν στήν Ἀμερική μέ τόν σεμνό τίτλο Constantine Cavafy: A New Biography (12 Αὐγούστου 2025, Farrar, Straus and Giroux) καί στή Βρετανία μέ τόν πιό εὐφάνταστο τίτλο Alexandrian Sphinx: The Hidden Life of Constantine Cavafy (25 Αὐγούστου 2025, Simon & Schuster). Ἀπό τούς τρεῖς τίτλους μπορεῖ νά συναχθοῦν, πιστεύω, κάποιες ἀπό τίς προθέσεις τῶν συγγραφέων ἤ/καί τῶν ἐκδοτῶν: ὁ πρωτότυπος, ἀμερικάνικος τίτλος «νέα βιογραφία» μᾶς προδιαθέτει ὅτι θά διαβάσουμε πληροφορίες πιθανόν ἄγνωστες ὥς τώρα, ὁ βρετανικός τίτλος, μέ τή σφίγγα καί τήν κρυφή ζωή, πιό ἐμπορικός καί γαργαλιστικός, μᾶς κλείνει τό μάτι σάν νά ὑπόσχεται ὅτι θά διαβάσουμε περί αὐτῶν πού ὥς τώρα ἡ κοινωνία ἦταν σεμνότυφη πολύ καί δέν ἐπέτρεπε νά γραφτοῦν, ἐνῶ ὁ ἑλληνικός τίτλος διαχωρίζει τόν ἄνθρωπο καί τό ἔργο, ἴσως γιά νά ξορκίσει τό ἐνδεχόμενο ὁ ἀντισυμβατικός βίος τοῦ ἀνθρώπου νά μιάνει τήν πρόσληψη τοῦ ἔργου τοῦ ποιητῆ.
Τό βιβλίο διαφημίστηκε πράγματι ὡς κάτι τό νέο, ὡς ἡ πρώτη βιογραφία τοῦ Καβάφη ἐδῶ καί πενήντα χρόνια[1], καί ἔτυχε ἐξαιρετικῆς ὑποδοχῆς. Σχεδόν ὅλες οἱ κριτικές καί οἱ παρουσιάσεις πού ἔχουν δημοσιευθεῖ ἀναπαράγουν τίς διαβεβαιώσεις τῶν συγγραφέων ὅτι ἡ «διαφορετική τους βιογράφηση» γεμίζει τά κενά τῆς «παλιᾶς καί συμβατικῆς βιογραφίας[2]» τοῦ Liddell καὶ ὅτι ἡ δουλειά τους στηρίζεται σέ «νέο ὑλικό» πού ἦρθε στό φῶς «ὅταν τό ἀρχεῖο Καβάφη ἀγοράστηκε ἀπό τό Ἵδρυμα Ὠνάση καί δημοσιοποιήθηκε[3]». Οἱ κριτικές πού ἔχουν ὥς τώρα δημοσιευθεῖ στήν Ἑλλάδα, μέ τήν ἐξαίρεση ἑνός σημειώματος τοῦ Γιώργου Ἀράγη[4], συμφωνοῦν, ἑπομένως, ὅτι πρόκειται γιά μιά πλήρη βιογραφία, γραμμένη ἀριστοτεχνικά, προϊόν ἀκάματης μελέτης τῶν πηγῶν, πού καλύπτει ἕνα κενό στίς καβαφικές σπουδές. Πολύ θετική, ἐπίσης, φαίνεται ὅτι εἶναι ἡ ἐντύπωση τῶν κριτικῶν γιά τή μετάφραση τοῦ Μιχάλη Μακρόπουλου, μέ τήν Τέσυ Μπάιλα[5], γιά παράδειγμα, νά διατείνεται ὅτι τό κείμενο «ρέει ἀπρόσκοπτα στήν ἑλληνική γλώσσα» καί τόν Βαγγέλη Χατζηβασιλείου[6] νά ὑπερθεματίζει: «ἔπαινος ἀφειδώλευτος στόν Μιχάλη Μακρόπουλο γιά τή μετάφρασή του».
Πιάνοντας, λοιπόν, στά χέρια μου, τό βιβλίο τῶν Jeffreys καί Jusdanis στήν ἑλληνική του μετάφραση, εὐλόγως περίμενα ὅτι θά διαβάσω μιά βιογραφία πληρέστερη ἀπό τήν παλιά καί «συμβατική» τοῦ Liddell, ἐμπεριστατωμένη, ἐμπλουτισμένη μέ ὥς τώρα ἄγνωστα στοιχεῖα προερχόμενα ἀπό τό ἀρχεῖο Καβάφη, καλομεταφρασμένη σέ σωστά καί ρέοντα ἑλληνικά. Δυστυχῶς, ὅλες μου οἱ προσδοκίες διαψεύστηκαν.
Τό πρῶτο πού παρατηρεῖ κανείς φυλλομετρώντας τό βιβλίο εἶναι πώς οἱ συγγραφεῖς ἐπέλεξαν νά μήν ἀκολουθήσουν τήν καθιερωμένη, χρονολογική σειρά: ἡ βιογραφία τους δέν ξεκινᾶ μέ τή γέννηση τοῦ ποιητῆ καί δέν διατρέχει τά γεγονότα τῆς ζωῆς του μέ τη σειρά γιά νά καταλήξει στο θάνατό του, ἀλλά δομεῖται σέ πέντε θεματικούς ἄξονες: περί τῆς οἰκογένειας Καβάφη, τῆς Ἀλεξάνδρειας τῆς ἐποχῆς τοῦ ποιητῆ, τῶν φίλων τοῦ ποιητῆ, τῆς ἐξέλιξης τῆς ποίησής του καί τῶν τρόπων μέ τούς ὁποίους καλλιέργησε τη φήμη του. Τήν ἐπιλογή τους αὐτή ἐπιχειροῦν νά ἐξηγήσουν οἱ συγγραφεῖς στό εἰσαγωγικό τους σημείωμα, ὅπου ἀναφέρουν ὅτι αὐτοῦ τοῦ εἴδους ἡ διάρθρωση τούς ἐπιτρέπει νά «ἐντρυφήσουν» στό κάθε θέμα «ἀπό τήν ἄποψη τοῦ εὕρους ἀλλά καί τοῦ βάθους»˙ προσθέτουν ἀκόμη πώς μέ αὐτόν τον τρόπο ἐπιδιώκουν «νά ἀποφύγουν τήν ἐξελικτική ὑπόθεση γιά τή ζωή ὡς μιά γραμμική πορεία ἀπό τήν ἀπλότητα στήν πολυπλοκότητα» καί πώς ἐπιθυμοῦν, ὑπονομεύοντας τίς συμβάσεις τῆς βιογραφίας, «νά ἐπιστήσουν τήν προσοχή στό ἐπίπλαστο στοιχεῖο πού ἔχει ἡ βιογραφία ὡς εἶδος γραφῆς» (σελίδα 24). Ὁμολογῶ ὅτι δέν καταλαβαίνω γιά ποιό λόγο ἡ γραμμική ἀφήγηση ἀποκλείει τήν ἐντρύφηση σέ εὖρος καί σέ βάθος, πιστεύω ὅμως πώς ἡ δεύτερη ἐξήγηση γιά τίς ἐπιλογές τῶν συγγραφέων εἶναι ἀρκετά πιό εἰλικρινής, εἰδικά ἐάν ἀφαιρέσει κανείς τά βερμπαλιστικά στοιχεῖα τῆς διατύπωσής τους: οἱ συγγραφεῖς μᾶς λένε ὅτι ἡ γραμμική ἀφήγηση μπορεῖ νά δώσει τήν ἐντύπωση μιᾶς πλήρους καταγραφῆς πού κρύβει το γεγονός ὅτι οἱ βιογράφοι συχνά βρίσκονται ἀντιμέτωποι μέ ἐλλιπῆ στοιχεῖα καί γι᾽αὐτό αὐτοί ἐπέλεξαν μιά θεματική δομή, ὥστε τά κενά νά παραμείνουν κενά καί καμιά ψευδή αἴσθηση πληρότητας νά μήν ἀποκομίσει ὁ ἀναγνώστης. Βεβαίως, παρά τή μή γραμμική διάρθρωση τοῦ βιβλίου τους οἱ συγγραφεῖς προφανῶς ἐξακολουθοῦν νά ἀφηγοῦνται γεγονότα καί περιστατικά καί μάλιστα, ὅπως ὁ ἴδιος ὁ Jusdanis ἔχει ἐξηγήσει σέ ἀνύποπτο χρόνο[7], συχνά ὁ βιογράφος «λειτουργεῖ σάν μυθιστοριογράφος, εἰκάζει καί ἀναδημιουργεῖ σκηνές, γεμίζοντας τά κενά».Ἐφόσον, λοιπόν, ἡ ἐπιλογή τῆς θεματικῆς ἀντί τῆς χρονολογικῆς διάρθρωσης δέν ἐξασφαλίζει ὅτι δέν θά ἐπινοηθοῦν περιστατικά χάριν τῆς πληρότητας τῆς ἀφήγησης, οὔτε ἀποτελεῖ τόν μοναδικό τρόπο νά ἐντρυφήσει κανείς σέ εὖρος καί σέ βάθος, ἡ συνέπεια τῆς ἐπιλογῆς αὐτῆς εἶναι ἁπλῶς νά δυσχεραίνεται ἡ ἀνάγνωση καί κυρίως ἡ χρονολόγηση τῶν γεγονότων. Ἀπό τήν ἄλλη μεριά, ἡ δουλειά τῶν συγγραφέων διευκολύνεται σημαντικά ἄν τό ἔργο τους ἔχει τή μορφή συλλογῆς ἡμιαυτόνομων κεφαλαίων, καθώς μποροῦν ἁπλῶς νά γράφουν διαφορετικά θεματικά κεφάλαια ὁ καθένας χωρίς νά πρέπει στή συνέχεια νά τά συνθέσουν καί νά τά ἐντάξουν σέ μιά χρονολογική δομή˙ μποροῦν ἀκόμη νά χρησιμοποιήσουν ἕτοιμο ὑλικό ἀπό παλιότερες δουλειές τους μέ ἐλάχιστες προσαρμογές˙ καί οἱ ἐπαναλήψεις θά εἶναι πιό δύσκολο νά γίνουν ἀντιληπτές ἀπό τούς ἀναγνῶστες, ἐνῶ θά εἶναι ἐπίσης συγγνωστές δεδομένου ὅτι δέν ἔχουμε νά κάνουμε μέ βιογραφία ὅπως τήν ξέραμε. Καταλήγω, ἑπομένως, πώς ἠ ἀνορθόδοξη δομή τοῦ βιβλίου[8] ἀποφασίστηκε γιά τήν εὐκολία τῶν συγγραφέων καί ὄχι μέ γνώμονα τόν ἀναγνώστη ἤ κάποια ἰδεολογική ἤ αἰσθητική θέση.
Δεδομένων, πάντως, ὅλων αὐτῶν ὑποσχέσεων πού ἔχουν δοθεῖ σέ συνεντεύξεις καί προωθητικό ὑλικό γιά τό βιβλίο, λογικό εἶναι νά ἀναρωτηθεῖ κανείς τί νέο κομίζει αὐτή ἡ βιογραφία στίς καβαφικές σπουδές. Ξεκινώντας τήν ἀνάγνωσή μου, εἶχα ὑπόψη μου τήν «παλιά» βιογραφία τοῦ Καβάφη ἀπό τόν Liddell, τό εὔχρηστο χρονολόγιο τοῦ Δασκαλόπουλου καί τῆς Στασινοπούλου, τό μνημειῶδες Ὁ Καβάφης καί ἡ Ἐποχή του τοῦ Τσίρκα, τό Ὁ Ποιητής Κ.Π. Καβάφης τοῦ Μαλάνου, τό Λεύκωμα Καβάφη τῆς Σαββίδη καί μερικά ἄλλα, πιό εἰδικά βιβλία καί δημοσιεύματα. Σημειώνω ὅτι στά παραπάνω, μέ τήν ἐξαίρεση τοῦ βιβλίου τοῦ Liddell, παραπέμπουν πολύ συχνά καί οἱ Jusdanis καί Jeffreys, τόσο συχνά ὥστε θεώρησαν ἀπαραίτητο νά τά συμπεριλάβουν στίς συντομογραφημένες πηγές τους, πού ἀναφέρονται στή σελίδα 11. Ὡστόσο, περιμένει κανείς ὅτι ἡ πολυδιαφημισμένη νέα βιογραφία, διαθέτοντας, ἐπιπλέον τῶν γνωστῶν πηγῶν, τό πλεονέκτημα τῆς πρόσβασης σέ ἀρχειακό ὑλικό πού ὑποτίθεται ὅτι δέν ἦταν προσβάσιμο ἀπό ἐρευνητές ὥσπου περιῆλθε στἀ χέρια τοῦ εὐαγοῦς ἱδρύματος Ὠνάση, θά περιέχει πληροφορίες γιά τή ζωή τοῦ ποιητῆ τίς ὁποίες δέν γνωρίζαμε ἤδη. Ἐπιπροσθέτως, δεδομένου τοῦ ὄγκου τῆς νέας βιογραφίας[9], περίμενα ὅτι θά περιλαμβάνονται καί λεπτομέρειες γιά πρόσωπα καί περιστατικά τά ὁποῖα σέ ἄλλες πηγές ἀναφέρονται μόνο ἀκροθιγῶς. Τέλος, περίμενα ὅτι ἐφόσον τό βιβλίο εἶναι ἀποτέλεσμα ἐνδελεχοῦς ἔρευνας πού διεξήγαγαν δύο πανεπιστημιακοί καθηγητές μέ γνώση τῆς καβαφικῆς φιλολογίας[10], τά περιεχόμενά του θά ἦταν προσεκτικά τεκμηριωμένα.
Τό βιβλίο τῶν Jusdanis καί Jeffreys πράγματι φωτίζει κάποιες πλευρές τοῦ βίου τοῦ ποιητῆ γιά τίς ὁποῖες ἄλλες πηγές ἔχουν λίγα ἕως ἐλάχιστα νά ποῦν. Συγκεκριμένα, περιλαμβάνεται πλοῦτος πληροφοριῶν γιά τήν οἰκογένεια τοῦ Καβάφη καί τό κοινωνικό καί οἰκονομικό ἐπίπεδό της πρίν ἀπό τή γέννηση ἀλλά καί κατά τά πρῶτα χρόνια τῆς ζωῆς τοῦ ποιητῆ: ἡ ζωή τῶν Καβάφηδων στήν Ἀγγλία, κυρίως, οἱ κοινωνικές τους σχέσεις καί ἡ οἰκονομική τους ἐπιφάνεια περιγράφονται μέ σαφήνεια καί τεκμηριωμένα στό πρῶτο καί, ἐν μέρει, στό τρίτο μέρος τοῦ βιβλίου, πού φέρουν ἀντιστοίχως τούς τίτλους «Ἡ Οἰκογένεια Καβάφη» καί «Φίλοι». Ἀσφαλῶς, γνωρίζαμε ἤδη ὅτι ἡ οἰκογένεια ὑπῆρξε οἰνονομικὰ εὔρωστη καί ὅτι οἱ φίλοι τοῦ Καβάφη κατά τήν ἐφηβική καί πρώιμη νεανική ἡλικία του ἦσαν κυρίως Ἕλληνες τῆς «καλῆς κοινωνίας», δηλαδή τῆς ἀνώτερης τάξης. Ὅλοι, ἀνεξαιρέτως, οἱ συγγραφεῖς πού ἀνέφερα στήν προηγούμενη παράγραφο ἀναφέρονται στήν οἰκονομική παρακμή καί τήν συνεπακόλουθη κοινωνική ὑποβάθμιση τῆς οἰκογένειας κατά τά χρόνια τῆς νεότητας τοῦ ποιητῆ˙ ὁ Τσίρκας, ἰδιαίτερα, ἤδη ἀπό τό 1958[11], τεκμηρίωσε ἐξονυχιστικά τήν ἀκμή καί τήν παρακμή τοῦ ἐμπορικοῦ οἴκου Καβάφη, ἀλλά καί τήν ἐπίδραση τῶν περασμένων μεγαλείων στόν ποιητή. Ὡστόσο, στά πρῶτα κεφάλαια τῆς νέας βιογραφίας περιλαμβάνονται πολλές πληροφορίες σχετικά μέ τή ζωή τῆς οἰκογένειας στό Λονδίνο καί στό Λίβερπουλ πού δέν εἶχαν φωτισθεῖ ἐπαρκῶς ἤ δέν ἦσαν διαθέσιμες πρίν. Τό ἀρχεῖο Καβάφη καί ἄλλες διαθέσιμες πηγές ἔχουν ἀξιοποιηθεῖ ἐδῶ ἀποτελεσματικά, καί σκιαγραφεῖται πράγματι ἡ εἰκόνα μιᾶς οἰκογένειας ὄχι μόνο κοινωνικά καί οἰκονομικά ἐπιφανοῦς, ἀλλά καί μέ καλλιέργεια καί μέ σχέση μέ τά γράμματα καί τόν πολιτισμό. Ὁμοίως, περιγράφονται ἀναλυτικά οἱ διασυνδέσεις τῆς οἰκογένειας καί οἱ φιλίες τοῦ ἴδιου τοῦ νεαροῦ Καβάφη μέ γόνους καλῶν οἰκογενειῶν, ὅπως τόν Μικέ Ράλλη καί τόν Τζών Ροδοκανάκη, στήν Ἀγγλία καί στήν Ἀλεξάνδρεια.
Δέν φαίνεται, ὅμως, δυστυχῶς, νά ἔχει δοθεῖ ἀνάλογη προσοχή στίς κοινωνικές σχέσεις τοῦ ποιητῆ μετά τό 1892, δηλαδή ἀφοῦ ἀναζήτησε βιοποριστική ἐργασία στήν περίφημη ἑταιρεία ἀρδεύσεων. Οἱ γνώσεις μας γιά αὐτήν τήν περίοδο τῆς ζωῆς του δέν ἐμπλουτίζονται ἀντίστοιχα, ἐνῶ ἡ μή χρονολογική ἀφήγηση ἀποδεικνύεται ἐδῶ ἀνεπαρκής, καθώς δέν προκύπτει καθαρή εἰκόνα τῆς ἐξέλιξης (ἤ ἴσως, γιά κάποιους, τῆς ἐνέλιξης) τῶν κοινωνικῶν σχέσεων τοῦ ποιητῆ καί τῶν σημαντικῶν γεγονότων τῆς ζωῆς του τήν ἐποχή ἀκριβῶς πού ξεκίνησε νά δημοσιεύει ποιήματα.
Ἐπιπλέον, παρά τίς συμπαραδηλώσεις τοῦ «hidden life» στόν τίτλο τῆς ἀγγλικῆς ἔκδοσης, τό βιβλίο περιλαμβάνει, στήν πραγματικότητα, λιγότερες πληροφορίες γιά τήν ἐρωτική ζωή τοῦ ποιητῆ ἀπό τά ἄλλα δημοσιευμένα κείμενα μέ ἀξιώσεις βιογραφίας. Μιά πιθανή ἐξήγηση εἶναι πώς, ὅπως μᾶς πληροφοροῦν οἱ συγγραφεῖς στό εἰσαγωγικό τους σημείωμα, τό ἀρχεῖο Καβάφη δέν φαίνεται νά περιέχει παρά ἐλάχιστα τεκμήρια σχετικά μέ αὐτό το θέμα, εἴτε ἐπειδή ὁ ἴδιος τά κατέστρεψε εἴτε ἐπειδή ἄλλοι φρόντισαν νά ἐξαφανίσουν στοιχεῖα πού τούς ἀφοροῦσαν προσωπικά. Μιά διαφορετική ἐξήγηση γιά αὐτήν τήν παράλειψη δίνει στή συνέντευξή του στήν ὁποία παρέπεμψα παραπάνω ὁ Jeffreys, ὁ ὁποῖος δηλώνει ἐμφατικά ὅτι ἦταν ἐπιλογή τῶν συγγραφέων νά μήν συμπεριλάβουν πληροφορίες γιά τήν ἐρωτική ζωή τοῦ ποιητῆ, τίς ὁποῖες περιγράφει ὡς σκανδαλοθηρία καί gossip, διότι θεωρεῖ ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Καβάφης δέν θά ἤθελε νά συμπεριληφθοῦν: «καθώς δουλεύω σχεδόν ἀποκλειστικά πάνω στόν Καβάφη γιά πολλά χρόνια. Καί νομίζω ὅτι ξέρω, νιώθω ὅτι ξέρω, τί θά ἤθελε ὁ ἴδιος νά εἰπωθεῖ.»
Δέν ἀρνοῦμαι πώς ἔχουν κάποια ἀξία οἱ λεγόμενες authorised βιογραφίες, δηλαδή αὐτές πού γράφονται μέ τήν συναίνεση, τόν ἔλεγχο καί συχνά τή βοήθεια τῶν βιογραφούμενων ἤ, ἐνίοτε, τῶν κληρονόμων τους: ἀποκαλύπτουν ποιές πτυχές τῆς ζωῆς του ὁ βιογραφούμενος θέλει νά τονίσει καί ποιές θέλει νά ἀποκρύψει, καθώς καί ποιούς ἄλλους ἀνθρώπους ἐπιθυμεῖ διά τῆς παράλειψης νά προστατεύσει. Ἐδῶ ὅμως δέν ἔχουμε νά κάνουμε μέ authorised βιογραφία, καί μάλιστα ὁ βιογραφούμενος ἀπεβίωσε πρίν ἀπό ἐνενήντα τρία χρόνια, ἄρα δέν μποροῦμε κάν νά ξέρουμε τί θά ἤθελε ἤ δέν θά ἤθελε νά τονίσει ἤ νά ἀποκρύψει. Κυρίως, ὅμως, δέν θά ἔπρεπε νά μᾶς ἐνδιαφέρει αὐτό, δέν εἶναι αὐτό τό ζητούμενο. Δέν ἔχει πιά, καί πιστεύω πώς δέν εἶχε ποτέ, ἀνάγκη ὁ Καβάφης νά τόν προστατεύσουν οἱ βιογράφοι του.
Ἀλλά στήν πραγματικότητα δέν εἶναι ἀπολύτως ἀληθές ὅτι ἀποφεύγουν τό κουτσομπολιό καί τή σκανδαλοθηρία. Γιά παράδειγμα, μᾶς λένε ὅτι δέν ἀποκλείουν τό ἐνδεχόμενο «μιᾶς ρομαντικῆς ἕλξης» μεταξύ τοῦ Καβάφη καί τοῦ Μικέ Ράλλη (σελ. 210), ὅτι στή σχέση του μέ τόν Λαπαθιώτη πιθανόν ὑπῆρχε «αἰσθησιασμός καί ἐρωτοτροπία» (σελ. 391), ὅτι ὁ Καβάφης ἦταν «ξελογιασμένος» μέ τόν Ἀλέξανδρο Μαυρουδή (σελ. 241). Καί ἄν γιά τόν τελευταῖο ὑπάρχουν ἀναφορές τόσο σέ ἄλλες πηγές ὅσο καί στο ἀρχεῖο Καβάφη[12] πού δείχνουν πράγματι κάποια ἐρωτική διάθεση, γιά τόν Λαπαθιώτη εἰκάζεται παρόμοια ἕλξη βάσει μιᾶς μάλλον ἄσχετης μαρτυρίας τοῦ Βαϊάνου, ἐνῶ γιά τόν Ράλλη δέν ὑπάρχει ἀπολύτως κανένα σχετικό στοιχεῖο.
Ἀπό τήν ἄλλη μεριά, ἡ νέα βιογραφία περιγράφει μόνο συνοπτικά καί σέ ἁδρές γραμμές τή σχέση τοῦ Καβάφη μέ τόν Σεγκόπουλο, ἡ ὁποία θά ἦταν χρήσιμο νά περιγραφεῖ πολύ πιό διεξοδικά, δεδομένης τῆς μεγάλης διάρκειάς της, τῆς σημασίας τοῦ Ἀλέκου καί τῆς Ρίκας Σεγκοπούλου στή ζωή τοῦ ποιητῆ, ἀλλά καί τοῦ γεγονότος ὅτι πολλές πλευρές αὐτῆς τῆς σχέσης παραμένουν ἄγνωστες, καθώς οἱ περισσότεροι ἐρευνητές πού προηγήθηκαν ἐπέδειξαν διακριτικότητα ἐπειδή γνώριζαν τούς Σεγκόπουλους προσωπικά ἀλλά καί ἐπειδή ἡ ἐποχή κατά τήν ὁποία ἔγραφαν ἐπέβαλε κάποια αὐτολογοκρισία ὅταν κανείς ἀναφερόταν σέ θέματα ἐρωτικοῦ προσανατολισμοῦ[13]. Καθώς δέν ὑπάρχει πλέον ἀνάγκη γιά τέτοιου εἴδους ἀποσιωπήσεις, ἐνῶ ἀντιθέτως ὑπάρχει ἄπλετη πρόσβαση στό ἀρχεῖο, ὅπως τονίζουν οἱ συγγραφεῖς, καί σέ ἐκτενέστατη βιβλιογραφία, δέν μπορῶ νά ἐξηγήσω αὐτή τήν ἔλλειψη παρά μόνο ὑποθέτοντας πώς σχετικά στοιχεῖα δέν θεωρήθηκε ἀπαραίτητο ἤ δέν ἦταν εὔκολο νά ἀναζητηθοῦν ἤ νά διασταυρωθοῦν. Πάντως, φράσεις ὅπως «ὁ Κωνσταντίνος ἦταν ξετρελαμένος μέ τον Ἀλέκο» (σελ. 487) δέν πείθουν ὅτι οἱ συγγραφεῖς ἀπεχθάνονται το κουτσομπολιό˙ αὐτό πού λείπει δέν εἶναι τό κουτσομπολιό, ἀλλά ἡ διεξοδική τεκμηρίωση, τήν ἔλλειψη τῆς ὁποίας ἐπισημαίνει καί ὁ Ἀράγης, πού σωστά παρατηρεῖ ὅτι «ὁ τόμος βρίθει ἀπό λέξεις καί φράσεις πού προϋποθέτουν γνώμη, ὑπόθεση, πιθανότητα, συμπέρασμα, θαυμασμό, ἔμφαση, ἀξιολόγηση κ.λπ.».
Ἡ ποίηση τοῦ Καβάφη δέν ἀποτελεῖ βασικό ἀντικείμενο μελέτης τοῦ βιβλίου. Αὐτό εἶναι ἀναμενόμενο, καθώς πρόκειται γιά βιογραφία. Ὡστόσο, οἱ συγγραφεῖς ἐπέλεξαν νά συμπεριλάβουν μεγάλο ἀριθμό ὄχι μόνο ἀποσπασμάτων, ἀλλά καί αὐτούσιων ποιημάτων, τά ὁποῖα ἐνίοτε χρησιμοποιοῦνται ὡς προμετωπίδες κεφαλαίων, ἀλλά κυρίως παρουσιάζονται ὡς τεκμήρια γεγονότων τῆς ζωῆς τοῦ ποιητῆ ἤ ψυχικῶν του διαθέσεων σέ διάφορες φάσεις τοῦ βίου του. Κάποιες φορές, οἱ συνδέσεις πού ἐπιχειροῦνται μέ αὐτή τή λογική εἶναι ἐντυπωσιακά αὐθαίρετες: γιά παράδειγμα, τό «Che fece… il gran rifiuto» παρατίθεται σέ σχέση μέ κάποια ἀπόφαση πού ὑποτίθεται ὅτι ἔπρεπε νά πάρει ὁ ποιητής σέ σχέση μέ τό ἄν θα ἐπέλεγε τόν Μαλάνο ἤ τον Σεγκόπουλο γιά Eckermann του (σελ. 253)˙ τό «Στήν ἐκκλησία» παρουσιάζεται ὡς ποίημα πού ἐνέπνευσε ἡ ἀνέγερση τοῦ ναοῦ τοῦ ἁγίου Νικολάου στο Λίβερπουλ (σελ. 55)˙ τό «Συντροφιά ἀπό τέσσαρες» πληροφορούμαστε ὅτι ἀναφέρεται στην παρέα τοῦ ποιητῆ καί μάλιστα κατονομάζονται ἀπό τούς βιογράφους καί οἱ ἄλλοι τρεῖς πλήν τοῦ ἰδίου: Μικές Ράλλης, Στέφανος Σκυλίτσης, Τζών Ροδοκανάκης (σελ. 200)˙ το «Ἐν ἀπογνώσει» ἀφορᾶ, μαθαίνουμε, τήν ἀπόγνωση τοῦ Καβάφη ὅταν τον παράτησε ὁ Ἀλέκος Μαυρουδής (σελ. 364).
Αὐτοῦ τοῦ εἴδους ἡ βιογραφική, ἕως κουτσομπολίστικη, προσέγγιση τῆς ποίησης ὁμολογῶ πώς μέ ξένισε, ὄχι μόνο ἐπειδή εἶναι τόσο παρωχημένη ὥστε θυμίζει τίς χειρότερες στιγμές τοῦ Μαλάνου, ἀλλά καί λόγῳ τῆς ἰδιότητας τῶν συγγραφέων ὡς πανεπιστημιακῶν δασκάλων πού ἀσχολοῦνται μέ τή νεοελληνική φιλολογία. Ἴσως, ὅμως, ἐπιλέχθηκε αὐτή ἡ προσέγγιση ὡς πιό ἐμπορική, δεδομένου ὅτι τό βιβλίο ἀπευθύνεται σέ ἕνα εὐρύ διεθνές κοινό, τό ὁποῖο πιθανόν δέν ἔχει μεγάλη σχέση μέ τήν ποίηση ἤ γνώση τοῦ Καβάφη. Νομίζω, μάλιστα, πώς τό ζήτημα τῆς ἀπεύθυνσης τοῦ βιβλίου εἶναι καί ἡ αἰτία γιά πολλά ἀπό τά προβλήματά του: προσπαθεῖ νά ἰσορροπήσει ἀνάμεσα σέ μιά σχεδόν μυθιστορηματική βιογραφία, ἐπιδιώκοντας το ben trovato τοῦ ἀφηγήματος, καί σέ μιά ἐπιστημονική, φιλολογική ἐργασία. Φοβᾶμαι ὅτι ἀποτυγχάνει καί στίς δύο περιπτώσεις. Ὁ μή εἰδικός, πού θέλει νά διαβάσει τή βιογραφία τοῦ Καβάφη, ἔρχεται ἀντιμέτωπος μέ μιά συλλογή θεματικῶν κεφαλαίων ἀπό τήν ὁποία δύσκολα μπορεῖ νά ἀνακατασκευάσει τήν πορεία τῆς ζωῆς τοῦ ποιητῆ. Ὁ φιλόλογος βρίσκεται ἐνώπιον ἑνός ὑβριδικοῦ κειμένου, πού δέν εἶναι βιογραφία μέ τήν γνωστή ἔννοια τοῦ ὅρου καί καθιστᾶ ἀναγκαῖο νά συμβουλεύεται κανείς ἄλλες πηγές γιά νά χρονολογήσει γεγονότα[14], ἀλλά δέν εἶναι οὔτε ἐπιστημονική μελέτη, καθώς τεκμηριωμένα καί ἀτεκμηρίωτα στοιχεῖα παρατίθενται μπερδεμένα, ἐνῶ δέν λείπουν καί ἀσάφειες πού μερικές φορές δίνουν τήν ἐντύπωση φιλολογικῶν ἀτοπημάτων[15].
Τέλος, ἄς μοῦ ἐπιτραπεῖ νά κάνω ἕνα σχόλιο γιά τήν ἑλληνική ἔκδοση. Εἶναι προφανές πώς τό ἔργο τοῦ μεταφραστῆ καί τῶν ἐπιμελητῶν ἦταν δύσκολο: τό πρωτότυπο κείμενο στά ἀγγλικά περιέχει πολλές ἀναφορές σέ ἑλληνόφωνα κείμενα καθώς καί παραθέματα ἀπό πηγές στά ἑλληνικά, πού ἔπρεπε νά ἀναζητηθοῦν καί νά ταυτιστοῦν. Καί σέ αὐτόν τόν τομέα, σέ γενικές γραμμές, ἔχει γίνει πολύ καλή δουλειά. Ὡστόσο, φαίνεται πώς ἡ ταχύτητα μέ τήν ὁποία ἐπιδιώχθηκε νά ὁλοκληρωθεῖ ἡ μετάφραση καί ἡ ἐπιμέλεια εἶχε ὡς σοβαρή παρενέργεια τό ἑλληνικό κείμενο νά εἶναι συχνά προβληματικό καί καθόλου ἀπρόσκοπτα νά μή ρέει στην ἑλληνική γλώσσα. Τό κείμενο περιλαμβάνει πολλούς ἀγγλισμούς πού συχνά δημιουργοῦν πρόβλημα κατανόησης, ἀλλά καί πολλά παραδείγματα στριφνῶν προτάσεων καί συντακτικῶν περιόδων πού φαίνεται νά ἔχουν μεταφραστεῖ μηχανικά καί νά μήν ἔχουν τύχει καμίας ἐπεξεργασίας. Σταχυολογῶ ἐνδεικτικά: «προσωπογραφία μέ λάδια τοῦ πατέρα», «τό γεγονός διοργανώθηκε», «ἡμέρες ἀνοιχτές γιά ὅλους τούς ἐπισκέπτες», «δέν ἦταν ὑπεράνω τοῦ νά παραπονεθεῖ γιά τή χειροτέρευση», «Οἱ Εὐρωπαῖοι ἔμεναν σέ μεγάλο βαθμό μεταξύ τους καί διαστρωματώνονταν ἀνάλογα μέ τήν ἐθνότητα», «Ὁ Κωνσταντίνος κατά πᾶσα πιθανότητα διοχέτευε συναισθηματικές ἀλληλεπιδράσεις, μιά σειρά τέτοιες, πού τίς εἶχε ξεδιαλέξει ἀπό τά ἀναγνώσματα τά ὁποῖα μοιραζόταν μέ τούς φίλους του».
Δέν ἔχω ἀμφιβολία ὅτι παρά τίς ἐλλείψεις καί τά προβλήματα πού ἐπισήμανα, οἱ πωλήσεις τοῦ βιβλίου θά εἶναι ἐντυπωσιακές˙ ἄλλωστε, ἔχει ἤδη ἐνταχθεῖ στη λίστα συγγραμάτων Εὔδοξος γιά τή δημόσια τριτιβάθμια ἐκπαίδευση. Ἐλπίζω, λοιπόν, ὅτι θα ὑπάρξει χρόνος καί βούληση ἀπό τήν πλευρά τῶν ἐκδοτῶν νά γίνει κάποια ἐπιμέλεια τῆς γλώσσας καί τῆς μετάφρασης πρίν πραγματοποιηθεῖ ἡ δεύτερη ἔκδοση, διότι τό κείμενο αὐτῆς τῆς ἔκδοσης ἀδικεῖ τόν καλό μεταφραστή.
[1] Ἡ σύγκριση ἀφορᾶ τό βιβλίο τοῦ Robert Liddell, Cavafy: a critical biography (Λονδίνο, Gerald Duckworth & Co., 1974), πού πρωτοκυκυκλοφόρησε στά ἑλληνικά τόν Φεβρουάριο τοῦ 1980 μέ τόν τίτλο Καβάφης: κριτική βιογραφία, σέ μετάφραση τῆς Καίτης Λογοθέτη-Ἄντερσον ἀπό τίς ἐκδόσεις Ἴκαρος καί ἐπανεκδόθηκε ἀπό τίς ἐκδόσεις Γκοβόστη σέ ἄλλη μετάφραση το 2002. Καί οἱ δύο ἐλληνικές μεταφράσεις εἶναι ἐξαντλημένες. Καίτοι οἱ δύο ἐξαντλημένες ἐκδόσεις δείχνουν ὅτι ἡ βιογραφία τοῦ Liddell ὑπῆρξε δημοφιλής στήν Ἑλλάδα, οἱ Jusdanis καί Jeffreys μᾶλλον δέν γνωρίζουν ὅτι ἔχει μεταφρασθεῖ, καθώς στή σελίδα 18 γράφουν: «ἀληθινή βιογραφία δέν ὑπάρχει στά ἑλληνικά. Καί ἡ μοναδική στά ἀγγλικά, ἀπό τόν Robert Liddell, ἐκδόθηκε τό 1974». Ὑποθέτω ὅτι ἡ συμπερίληψη τῆς ἔκδοσης Γκοβόστη στή βιβλιογραφία (σελίδα 530) ὀφείλεται στόν μεταφραστή.
[2] Ἀπό τή συνέντευξη τοῦ Peter Jeffreys στή Βαρβάρα Ρούσσου, Ὁ Ἀναγνώστης, 21 Δεκεμβρίου 2025, https://www.oanagnostis.gr/peterjeffreys-k-p-kavafis-enas-akeraios-tharraleos-kallitechnis/
[3] Ἀπό τή συνέντευξη τοῦ Gregory Jusdanis στόν Θ. Ἀντωνόπουλο, lifo.gr, 12 Ὀκτωβρίου 2025 https://www.lifo.gr/culture/vivlio/konstantinos-kabafis-i-exaireti-biografia-toy-kykloforise-molis-sta-ellinika
[4] Στό προσωπικό του ἱστολόγιο, μέ ἡμερομηνία 24 Δεκεμβρίου 2025: https://giorgosaragis.wordpress.com/2025/12/24/σχόλια-στόν-τόμο/
[5] Τέσυ Μπάιλα, «Κωνσταντίνος Καβάφης, ὁ ἄνθρωπος καί ὁ ποιητής τῶν Gregory Jusdanis καί Peter Jeffreys – μιά τεκημιρωμένη μελέτη μεγάλων ἀξιώσεων». Literature.gr. 20 Δεκεμβρίου 2025. https://www.literature.gr/konstantinos-kavafis-o-anthropos-kai-o-poiitis-ton-gregory-jusdanis-amp-peter-jeffreys-mia-tekmiriomeni-meleti-megalon-axioseon-kritiki/
[6] Βαγγέλης Χατζηβασιλείου, Πῶς ὁ Καβάφης μετέτρεψε τή ζωή του σέ τέχνη. Ὁ Ἀναγνώστης, 14 Νοεμβρίου 2025. https://www.oanagnostis.gr/pos-o-kavafis-metetrepse-ti-zoi-toy-se-techni-apo-ton-vaggeli-chatzivasileioy/
[7] Gregory Jusdanis, Biography as Novel: A Look at Cavafy in Love. Intervention, 24 Σεπτεμβρίου 2018. https://shc.stanford.edu/arcade/interventions/biography-novel-look-cavafy-love
[8] Ἡ δομή εἶναι ἀκόμη πιό ἀνορθόδοξη ἀπό ὅ,τι φαίνεται, καθώς οὔτε στά πέντε θεματικά μέρη μπόρεσαν νά χωρέσουν ὄλα ὅσα θέλησαν οἱ συγγραφεῖς νά συμπεριλάβουν: τό πρῶτο καί το τελευταῖο κεφάλαιο ἀποτελοῦν παραφωνίες στή θεματική διάρθωση, ἐνῶ παρεμβάλλεται ἐπίσης ἕνα «ἰντερμέδιο» μετά το τρίτο μέρος μέ θέμα τίς ἀναγνωστικές συνήθειες τοῦ Καβάφη. Ἡ συμπερίληψη, τέλος, ἑνός παραρτήματος μέ τούς «σημαντικούς ἀνθρώπους στή ζωή τοῦ Καβάφη», δείχνει ὅτι τουλάχιστον ὡς πρός τίς κοινωνικές του συναναστροφές, οἱ συγργαφεῖς ἀναγνωρίζουν ἐμπράκτως ὅτι ἡ θεματική διάρθρωση δέν βοηθάει.
[9] Στήν ἑλληνική ἔκδοση τό βιβλίο ἔχει ἔκταση 560 σελίδων, διπλάσια σχεδόν ἀπό τήν ἔκταση τῆς βιογραφίας τοῦ Liddell στήν ἔκδοση τοῦ Ἴκαρου, πού ἀριθμεῖ μόλις 286 σελίδες, συμπεριλαμβανομένου τοῦ πολύτιμου εὐρετηρίου, πού πολύ δυστυχῶς δέν ἔχει θεωρηθεῖ χρήσιμο νά συνταχθεῖ γιά τό πόνημα τῶν Jusdanis καί Jeffreys.
[10] Καί οἰ δύο συγγραφεῖς ἔχουν στο ἐνεργητικό τους πολλές δημοσιεύσεις γιά τόν Καβάφη, συμπεριλαμβανομένων βιβλίων ὅπως τό The Poetics of Cavafy τοῦ Jusdanis (Princeton University Press, 1987), τό Reframing Decadence τοῦ Jeffreys (Cornell University Press, 2015), τό E.M. Forster-Κ.Π. Καβάφης Αλληλογραφία: Φίλοι σε Eλαφρήν Aπόκλιση τοῦ Jeffreys (Ἴκαρος, 2013).
[11] Το 1958 ἐκδόθηκε γιά πρώτη φορά ἀπό τόν Κέδρο το μνημειῶδες Ὁ Καβάφης καί ἠ Ἐποχή του, ὅπου σχεδόν διακόσιες πυκνογραμμένες σελίδες ἀφιερώνονται ἀκριβῶς στό οἰκονομικό καί κοινωνικό ὑπόβαθρο.
[12] Βλ. Liddell, 1980, 94-95, ὅπου ἀναφέρονται καί στοιχεῖα ἀπό το ἀρχεῖο.
[13] Στήν καβαφική βιβλιογραφία, τό εἶδος τῆς σχέσης τοῦ Σεγκόπουλου καί τοῦ Καβάφη τείνει νά ἀποσιωπᾶται. Ἀκόμη καί ὁ Liddell ἀποφεύγει νά ἀναφερθεῖ σέ αὐτήν, προφανῶς ἀπό διακριτικότητα, καθώς γνώριζε τον Σεγκόπουλο καί τη Ρϊκα Σεγκοπούλου, ἀλλά καί ἤξερε ἀπό πρῶτο χέρι, ὡς γκέι ἄντρας στή μεταπολεμική Ἑλλάδα, τούς κινδύνους πού συνεπάγονταν τέτοιες ἀναφορές.
[14] Ἐξαιρετικά χρήσιμο γιά αὐτόν τό σκοπό, βρῆκα προσωπικά τό Ὁ Βίος καί τό Ἔργο τοῦ Κ.Π. Καβάφη τοῦ Δημήτρη Δασκαλόπουλου καί τῆς Μαρίας Στασινοπούλου (Μεταίχμιο, 2013, νέα ἐκδοση συμπληρωμένη)
[15] Γιά παράδειγμα, πουθενά δέν ἐξηγεῖται τί εἶναι «ἀνέκδοτο», τί εἶναι «ἀποκηρυγμένο», τί εἶναι «ἀτελές» ποίημα στο καβαφικό corpus καί ἑπομένως εὔκολα παρερμηνεύονται φράσεις ὅπως «ἕνα ποίημα πού δέν ἔχει δημοσιευθεῖ ποτέ».
[Πρώτη δημοσίευση: Ἀντίλογος, τεῦχος 8, Ἄνοιξη 2026]
